ΛΕΞΙΠΕΝΙΑ

Με τον όρο «λεξιπενία» εννοούμε το φαινόμενο κατά το οποίο τα άτομα χρησιμοποιούν στον προφορικό ή γραπτό τους λόγο υπερβολικά περιορισμένο λεξιλόγιο.

Η καθημερινή πραγματικότητα επιβεβαιώνει πως η γλώσσα μας καθημερι­νά συρρικνώνεται, απλουστεύεται επικίνδυνα, χρησιμοποιείται συνθηματικά, νοθεύεται με ξένες λέξεις και μεγάλο  μέρος του λαού μας αδυνατεί να εκφράσει με ακρίβεια, σαφήνεια και πληρότητα τις απόψεις του. Το φαινόμενο παρατη­ρείται ιδιαίτερα στον τρόπο έκφρασης ενός μέρους της νεολαίας, αλλά και στην αδυναμία της να κατανοήσει εύκολα ένα νεοελληνικό κείμενο. Η κατάσταση δεν είναι ακόμα ιδιαίτερα ανησυχητική, αλλά επιβάλλεται να επισημανθούν τα αίτια και να ληφθούν μέτρα για τον περιορισμό του φαινομένου.

α. Αίτια

Τα αίτια που δημιουργούν το φαινόμενο της λεξιπενίας ή της γλωσσικής πε­νίας, όπως συνηθέστερα λέγεται, είναι πολλά και αποτελούν κίνδυνο για τη γλώσσα μας. Επισημαίνουμε τα κυριότερα:

*  Η οικογένεια. Δε δίνει τη δέουσα σημασία για τη γλωσσική αγωγή των παιδιών. Οι νέοι μιμούνται εύκολα και εθίζονται από μικρή ηλικία σ' έναν ορι­σμένο κώδικα επικοινωνίας. Πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτού του κώ­δικα παίζει η οικογένεια. Στη χώρα μας πολλές οικογένειες είναι αναλφάβητες, με αποτέλεσμα να μην παρέχουν γλωσσική αγωγή στα παιδιά τους.

* Η Εκπαίδευση. Το σχολείο δε βοηθάει στην εκμάθηση και «βίωση» της γλώσσας γιατί:

— Προωθεί την απομνημονευτική μάθηση, με αποτέλεσμα να μη διευκολύ­νεται η ανάπτυξη της κρίσης και της σκέψης και να καθίσταται αδύνατη η βίω­ση του εννοιολογικού περιεχομένου των λέξεων.

— Η γλώσσα δε διδάσκεται με τον κατάλληλο τρόπο. Γίνονται συνεχείς πει­ραματισμοί. Οι εκπαιδευτικοί δεν είναι επαρκώς ενημερωμένοι σχετικά με τον τρόπο διδασκαλίας της γλώσσας.

— Τα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας δε διδάσκονται με τέτοιο τρό­πο, ώστε οι μαθητές να χαίρονται το ύφος τους και να απολαμβάνουν τους αστείρευτους χυμούς της γλώσσας μας,

— Η έλλειψη ενιαίας εκπαιδευτικής πολιτικής οδηγεί σε συχνές εκπαιδευτι­κές μεταρρυθμίσεις. Κάθε φορά που αλλάζει η κυβέρνηση έχουμε και αλλαγές

στην εκπαίδευση. Διάφοροι κομματικοί «φωστήρες» γίνονται μαθητευόμενοι μάγοι στα θέματα της παιδείας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της προχειρότη­τας με την οποία οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν τα θέματα παιδείας είναι η κα­τάργηση της διδασκαλίας των αρχαίων Ελληνικών από το πρωτότυπο στο Γυ­μνάσιο και η επαναφορά τους μόλις άλλαξε η κυβέρνηση που νομοθέτησε την κατάργηση.

— Η αποκοπή των νέων από την αρχαία ελληνική γλωσσική παράδοση. Μ' αυτό τον τρόπο χάνεται η γλωσσική συνέχεια, η εξελικτική πορεία της γλώσσας και ο λόγος γίνεται φτωχότερος. Η κατάργηση των αρχαίων Ελληνικών για με­γάλο χρονικό διάστημα από τα Γυμνάσια είχε αρνητικές επιδράσεις στη γλώσσα μας. Τα αρχαία Ελληνικά αποτελούν τη μήτρα της νεοελληνικής μας γλώσσας και είναι σφάλμα η «μουσειοποίησή» τους.

— Η διγλωσσία που βασάνιζε τις παλαιότερες γενιές έχει και σήμερα τον αντίκτυπο της.

* Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης: τηλεόραση, ραδιόφωνο, ημερήσιος τύπος και διάφορα έντυπα.

— Πολλοί δημοσιογράφοι δε γνωρίζουν την ορθή χρήση της γλώσσας και με τη γλωσσική τους ασυναρτησία και ασυδοσία συντελούν στη διαστροφή του γλωσσικού αισθητηρίου τιον θεατών, ακροατών ή αναγνωστών. Η γλωσσική τους ένδεια, η θήρευση της εντυπωσιακής αλλά όχι και κυριολεκτούσας έκφρασης, η κενολογία, η κενοσοφία και η χρήση ξένων γλωσσικών στοιχείων έχουν ως συνέπεια την υποβάθμιση και αλλοίωση της γλώσσας.

— Η τηλεόραση προωθεί την εικόνα σε βάρος του λόγου. Πολλές φορές μά­λιστα προβάλλει ξένες ταινίες μεταγλωττισμένες με κακοποιημένα Ελληνικά.

—  Ο τύπος αναπτύσσει τα θέματα του με απαράδεκτο, πολλές φορές, εκφραστικό ένδυμα. Οι ακυριολεξίες, οι περιττολογίες, οι πλατειασμοί, οι ξένες λέξεις, οι βαρβαρισμοί και οι σολοικισμοί αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά πολλών δημοσιευμάτων.

—  Η διαφήμιση. Η γλώσσα της διαφήμισης προσπαθεί να εντυπωσιάσει παραποιώντας και ακρωτηριάζοντας τον ορθό λόγο. θέλει να ξαφνιάσει, να προσελκύσει, να εντυπωσιάσει, παρά να πει.

* Η βαθιά κρίση που διέρχεται η κοινωνία μας σε πολλούς τομείς και ιδιαί­τερα στον ηθικό τομέα και στον τομέα των διαπροσωπικών σχέσεων έχει αντί­κτυπο και στη γλώσσα. Η αστικοποίηση, η έλλειψη επικοινωνίας, η εσωστρέφεια, η απομόνωση, η έλλειψη ευαισθησίας και η αλλοτρίωση υποβάθμισαν τη γλώσσα, γιατί χρησιμοποιείται πια ελάχιστα. Τα επίθετα όλο και περιορίζονται και καταντά η γλωσσική έκφραση τυπική, επιδερμική, αφυδατομμένη, άχρωμη, ήχος χωρίς ουσιαστικό σημαινόμενο.

* Η πολιτιστική αλλοτρίωση. Οι άνθρωποι ελάχιστα ενδιαφέρονται για πο­λιτιστικά θέματα. Η καταναλωτική μανία δεν αφήνει περιθώρια για ενασχόληση με θέματα λόγου και τέχνης.

* Οι Νεοέλληνες δε διαβάζουν. Προτιμούν την εικόνα και τον ήχο.

■' Ο τρόπος ψυχαγωγίας σήμερα δεν ευνοεί την καλλιέργεια του λόγου. Οι καφετέριες . τα «μπαρ», οι «ντίσκο» και τα ηλεκτρονικά παιγνίδια, που αποτε­λούν χώρους και τρόπους ψυχαχιογίας των περισσότερων νέων, δεν προσφέ­ρονται για διάλογο και ουσιαστική επικοινωνία.

* Η ξενομανία, που διακρίνει το λαό μας, ευνοεί την εισροή πολλών ξένων λέξεων στο λεξιλόγιο μας. Μ' αυτό τον τρόπο χάνεται η εννοιολογική συνοχή του λόγου και αλλοιώνεται επικίνδυνα η γλώσσα. Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη μας και το γεγονός ότι η χώρα μας βρίσκεται στο σταυροδρόμι μεταξύ Ανατο­λής και Δύσης, Βορρά και Νότου, τότε εύκολα αντιλαμβανόμαστε τις επήρειες που δεχόμαστε στη γλώσσα μας από τον τουρισμό, το εμπόριο και τις άλλες σχέ­σεις με τους διάφορους λαούς.

* Η επικράτηση της τεχνολογίας επέβαλε και τους όρους της. Οι τεχνικοί όροι αμεταγλώττιστοι εισέβαλαν και εισβάλλουν στη χώρα μας.

* Το πολιτικό - κομματικό λεξιλόγιο, η λεγόμενη ξύλινη γλώσσα των πολι­τικών. Η επιδίωξη της πειθούς με κάθε τρόπο φαλκιδεύει το εννοιολογικό περιε­χόμενο των λέξεων. Οι σοφιστείες των κομματικών εκπροσώπων παραποιούν το νόημα των λέξεων, για να εξυπηρετήσουν τις σκοπιμότητες τους.

* Τα αρκτικόλεξα, δηλαδή τα αρχικά τιον λέξεων και τα παράγωγα τους, όπως π.χ. από τα αρκτικόλεξα Δ.Ε.Η, Ο.Τ.Ε και Ι.Κ.Α. έχουμε τα δεητζής, οτε-τξής και ικατζής.

* Το λεξιλόγιο των περιθωριακών, καθώς και το «αργκό» λεξιλόγιο συντε­λούν στο αδυνάτισμα, στον εκφυλισμό και στην αποδιοργάνωση του λόγου.

* Η έλλειψη ευαισθησίας και αγάπης προς τη γλώσσα, καθώς και η έλλει­ψη συνειδητοποίησης πως γλώσσα και έθνος είναι έννοιες αλληλένδετες και αλ­ληλεξαρτώμενες. Ο Νεοέλληνας δε «γρηγορεί» για τη γλώσσα του, γι' αυτό πα­ρουσιάζεται ακόμα και το θλιβερό φαινόμενο να «ξενοποιεί» ελληνικές λέξεις. Το πλαστικό γίνεται πλασχίκ, το πρόγραμμα πρόγκραμ, η Ελένη Ελεν και η Βι­βή Βίβιαν, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Γ. Θωμόπουλος.

β. Τι πρέπει να γίνει

Η άρση των αιτίων αποτελεί και τη θεραπεία του φαινομένου. Ειδικότερα:

* Η οικογένεια να φροντίζει για την ορθή γλωσσική αγωγή των νέων.

* Η Πολιτεία να ενδιαφερθεί για:

- Την ορθή διδασκαλία της γλώσσας στην ενιαία της μορφή. -Την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών.

-Τη δημιουργία δανειστικών βιβλιοθηκών σ' όλη τη χώρα και την οικονομι­κή ενίσχυση των νέων για αγορά βιβλίων και παρακολούθηση εκδηλώσεων λο­γού και τέχνης.

- Τη συγκρότηση Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας, που θα εισηγείται εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, όταν αυτές επιβάλλονται και όχι όταν αλλάζουν οι κυβερνήσεις .

— Τη δημιουργία επιτροπής μεταγλώττισης ξένων λέξεων και, ιδιαίτερα, των τεχνικών όρων. Να δημιουργηθεί ένα «τελωνείο γλώσσας», όπως παραστατικά και εύστοχα πρότεινε σύγχρονος διανοητής.

*  Η εξυγίανση των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Η γλώσσα να χρησιμο­ποιείται ορθά. Να υπάρχει ειδική επιτροπή, που θα ελέγχει από γλωσσική άπο­νη τα κείμενα των δελτίων ειδήσεων, για ν' αποφεύγονται οι βαρβαρισμοί και οι σολοικισμοί. Η ορθή χρήση της γλώσσας θα πρέπει να συμπεριληφθεί ως διάτα­ξη στον κώδικα δημοσιογραφικής δεοντολογίας.

* Η πνευματική ηγεσία της χώρας με ειδικές εκπομπές από τα μέσα μαζι­κής ενημέρωσης να παρουσιάζει ορθά και επιμελημένα τον τρόπο έκφρασης.

* Συνειδητοποίηση της αξίας της γλώσσας για τη διατήρηση της εθνικής μας ταυτότητας. Από τη συνειδητοποίηση αυτί] θα προβάλει ως πρωταρχικό χρέος μας η επαγρύπνηση για τη διαφύλαξη της ακεραιότητας της.

*  Αποβολή συμπλεγμάτων, ξενομανίας και πιθηκισμού. Οι Νεοέλληνες οφείλουν ν' αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και να αντιληφθούν ότι η γλώσσα μας αποτελεί το υπόβαθρο του ευρωπαϊκού πνευματικού πολιτισμού και η χρήση ξένων λέξεων δεν αποτελεί στοιχείο αναβάθμισης μας. Φυσικά απόλυτη καθα­ρότητα γλώσσας δεν μπορεί να υπάρξει, γιατί οι λαοί και οι πολιτισμοί αλληλοεπηρεάζονται, αλλά οι επήρειες θα πρέπει να έχουν κάποιο όριο ασφάλειας.

* Επαναπροσδιορισμός αξιών. Η αποβολή της καταναλωτικής νοοτροπίας και του υλικού ευδαιμονισμού θα μας δώσει τη δυνατότητα να εκμεταλλευτού­με ορθά τον ελεύθερο χρόνο και να συνάψουμε ορθές διαπροσωπικές σχέσεις. Μ' αυτό τον τρόπο θα καλλιεργήσουμε το διάλογο, θα ξαναβρούμε τη χαμένη μας ευαισθησία και μαζί μ' αυτή θα ξανάρθουν στα χείλη μας επίθετα και ου­σιαστικά βγαλμένα από τα βάθη της καρδιάς μας. που τα είχαμε λησμονήσει.

ΚΕΙΜΕΝΟ Α Η ζωή σε πρώτο πρόσωπο

Η ζωή σε πρώτο πρόσωπο

  Η παιδική ηλικία µου σφραγίστηκε από ένα γεγονός που συνειδητοποίησα πολύ αργότερα. Με γοήτευσαν, µε μαγνήτισαν, άλλοι άνθρωποι από πολύ νωρίς. Τύχαινε μερικές φορές, όταν μικρός επέστρεφα στο σπίτι χορτάτος από παιχνίδι, να προσέξω πίσω από κάποια παράθυρα νέους σκυμμένους πάνω από ένα βιβλίο. Διάβαζαν. Γιατί να διαβάζουν και να µην παίζουν; Το ερώτημα µε αιχμαλώτισε αμέσως και δεν µε άφηνε να ξεφύγω. Ήξερα πόσο γλυκό είναι να παίζεις στην πλατεία µε τους φίλους σου, αλλά το γιατί ένα πλάσμα λίγο μεγαλύτερο από µένα μπορούσε να θυσιάσει αυτή την απόλαυση για χάρη, πιθανόν, μιας άλλης, το αγνοούσα. Και όμως, το θέαμα αυτού του μικρού ζηλωτή[1], αυτού του παιδιού που αρνιόταν τον εαυτό του, µε μάγευε.

  Πολύ σύντομα μιμήθηκα αυτά τα παιδιά, μπήκα σε έναν κόσμο όπου φτερούγιζαν λέξεις. Θα τις έπιανα; Θα τις καταλάβαινα; Ήταν ένα νέο παιχνίδι για µένα. Αλλά αυτή τη φορά εκείνο που µε τραβούσε δεν ήταν το άσκοπο και το αυτοσχέδιο, ήταν το να μάθω κάτι καινούργιο που θα µε οδηγούσε κάπου. Από μικρός περιπλανώμενος έγινα οδοιπόρος.

  Αφετηρία µου ήταν ένα αίσθημα στο οποίο αναμειγνύονταν η περιέργεια, η απορία και ο θαυμασμός. Αυτός ο θαυμασμός µε βοήθησε και αργότερα, σε άλλους τομείς της ζωής. Σε μερικές δύσκολες καταστάσεις - για παράδειγμα, σε αρρώστιες οικείων µου ή σε συνθήκες φυσικών καταστροφών, σ' έναν σεισμό ή σε µια πυρκαγιά που απειλούσε ένα γειτονικό σπίτι - έβλεπα ότι από ορισμένους ανθρώπους ανάβλυζαν ξαφνικά µια δύναμη και µια ενεργητικότητα που µε άφηναν πάντα άφωνο. Δίπλα σ' εμένα που είχα μουδιάσει, µην ξέροντας τι ήταν καλύτερο να πράξω εκείνη τη στιγμή, άλλοι είχαν πάρει, σε μερικά δευτερόλεπτα, την απόφασή τους και είχαν ριχτεί στη μάχη.

  Ήταν µια πηγαία πράξη απαλλαγμένη από αμφιβολίες. Εκτίμησα την αξία της. Κατάλαβα πόσο ευεργετική μπορεί να είναι σε κρίσιμες καταστάσεις. Ποτέ δεν έπαψε να µε ελκύει αυτό το φαινόμενο, πράγμα που σημαίνει ότι πάσχιζα διαρκώς να μικραίνω την απόσταση ανάμεσα στη ζωή µου και στη ζωή των ανθρώπων που δουλεύουν µε τα χέρια τους και ιδρώνουν για να τα βγάλουν πέρα. Γιατί, κατά κανόνα, από εκείνους, τους χειρώνακτες, αντλούσα αυτό που ορισμένες φορές λιγόστευε μέσα µου: την όρεξη για ζωή που είναι προϋπόθεση για οτιδήποτε άλλο.

Βασίλης Καραποστόλης , απόσπασμα άρθρου από ΤΟ ΒΗΜΑ 03/09/2012

ΚΕΙΜΕΝΟ Β
Η παρακμή των προτύπων

Τι θα γίνεις όταν μεγαλώσεις;

Πώς απαντούσαν τα παιδιά στα χρόνια μου; Μετά τις πρώτες, αναπόφευκτες παιδικές ασθένειες (πυροσβέστης, κατάσκοπος, αστροναύτης), ξεχώριζαν οι ανήσυχοι —που ήθελαν να γίνουν ερευνητές, επιστήμονες, συγγραφείς—, οι άπληστοι —που ήθελαν να γίνουν δισεκατομμυριούχοι—, και οι εξουσιαστές — που αποζητούσαν αξιώματα και γαλόνια.

  Και τώρα;

  Τι ισχύει στη σημερινή μας κοινωνία; Τι πρότυπα μπορούν να ακολουθήσουν τα παιδιά μας;

  Γιατί, είτε το θέλουμε είτε όχι, τα πρότυπα είναι απαραίτητα. Όταν ξεκινάμε μια πορεία, κάπου θέλουμε να φτάσουμε. Η εξέλιξη χρειάζεται ένα μοντέλο, ένα υπόδειγμα, ένα (αριστοτελικό) τέλος[2]. Εκτός βέβαια αν δεν πρόκειται για κίνηση παρά για σημειωτόν επί τόπου.

  Στα χρόνια της νιότης μου θαυμάζαμε ανθρώπους. Σήμερα νομίζω πως αυτό το αίσθημα είναι άγνωστο. Άλλωστε, κι αν κάποιος μοιάζει άξιος θαυμασμού, οι ρυπαρογραφικές φυλλάδες[3] αναλαμβάνουν να τον απομυθοποιήσουν αμέσως. Τον σκεπάζουν με λάσπη από την κορυφή ως τα πόδια — κι άντε, μετά, να τον θαυμάσεις!

  Θα μου πείτε, ότι η παλιά, αστική κοινωνία ήταν γεμάτη από πλαστά είδωλα. Πως πολλοί από τους τότε θαυμαζόμενους ήταν απατεώνες, κούφοι[4], φαύλοι. Συμφωνώ. Αλλά θα αντιτείνω πως καλύτερα (και) μερικά πλαστά είδωλα παρά καθόλου είδωλα.

  Γιατί χωρίς πρότυπα δεν πάμε πουθενά!

(Το ίδιο σκέπτομαι, τον τελευταίο καιρό, για τους αστικούς “καλούς τρόπους”. Ξέρω πως ήταν ψεύτικοι, πως βασίζονταν σε μια σύμβαση. Αλλά κουράστηκα πια να με σπρώχνουνε, να με τσαλαπατάνε, να με “κόβουνε”[5] στο οδήγημα. Και αναφωνώ: καλύτερα ψεύτικοι καλοί τρόποι παρά καθόλου τρόποι!).

  Ναι, χωρίς πρότυπα δεν πάμε μπροστά. Δεν υπάρχει η “τελική αιτία”, το κίνητρο που μας κινεί. Δεν έχουμε κάτι προς το οποίο να τείνουμε, που να μας οδηγεί.

  Παραμένουμε στο τέλμα και στο “καλά είμαι εδώ”. Ιδανικό μας γίνεται το βόλεμα, η λούφα και η ξάπλα.

  Ποιους ζηλεύει ο σύγχρονος Έλληνας; Σε ποιων τη θέση θα ήθελε να είναι; Ποιους, ενδόμυχα η φανερά, θαυμάζει; Σίγουρα εποφθαλμιά τον πλούτο — αλλά τα ΕΤΟΙΜΑ λεφτά. Να τα κληρονομήσει, όχι να τα φτιάξει. (Ο παλιός αυτοδημιούργητος χαιρόταν τη δημιουργία — τον πλούτο δεν προλάβαινε να τον ζήσει!). Άλλοι θέλουν αξιώματα και εξουσία και δόξα, αλλά κι αυτά απ' έξω, έτοιμα. Δι' απονομής!

  Αλλά, βέβαια, ούτε ο κομπιναδόρος, ούτε ο κομματόσκυλος μπορούνε να αποτελέσουν πραγματικά πρότυπα. Δεν έχουν τη δύναμη να εμπνεύσουν, να γεμίσουν μια νεανική ψυχή, να εμψυχώσουν. Είναι μοντέλα βολέματος, και όχι ιδανικά. Έτσι, αν εξαιρέσει κανείς μερικούς ποδοσφαιριστές και τραγουδιστές (εφήμερα είδωλα), οι νέοι μας σήμερα ζούνε χωρίς πρότυπα. Δεν πιστεύουν, δεν θαυμάζουν, δεν αξιολογούν. Όλα είναι λίγο-πολύ ίδια, αδιάφορα.

“Ντάξει, μωρέ, ντάξει...”.

  Σε έναν τέτοιο κόσμο, χωρίς σημεία αναφοράς, χωρίς σαφείς προσανατολισμούς, έχουν πια μόνον οδηγό τις επιθυμίες, τους φόβους, τα ένστικτα τους. Αντιδρούν παρορμητικά και άτσαλα. Άγονται και φέρονται από τους δημαγωγούς που καθησυχάζουν και κολακεύουν τη μετριότητα.

  Οι νέοι μας: τα μεγάλα θύματα μιας ανεύθυνης πολιτικής και πνευματικής ηγεσίας, που χρόνια τώρα καλλιεργεί την ιδεολογία του λαϊκισμού και το ευαγγέλιο της μη προσπάθειας. Που αρνείται κάθε πρότυπο, σαν αντιλαϊκό και ελιτίστικο[6].

Και μας βυθίζει, κάθε μέρα περισσότερο, στο τέλμα.

11.10.1987 Νίκος Δήμου, από την ιστοσελίδα του

ΘΕΜΑΤΑ
Α  ΟΜΑΔΑ

Α.1. α) αυτού του παιδιού που αρνιόταν τον εαυτό του: να εξηγήσετε τη φράση από την 1η παράγραφο του Α ΚΕΙΜΕΝΟΥ σε μία παράγραφο 70- 80 λέξεων 

(10 μονάδες)

β) Από μικρός περιπλανώμενος έγινα οδοιπόρος: η περίοδος αυτή είναι η τελευταία της 2ης παραγράφου στο Α ΚΕΙΜΕΝΟ. Να τη χαρακτηρίσετε ως προς τη δομή της παραγράφου (1 μονάδα), να βρείτε τα σχήματα λόγου (1 μονάδα) και να γράψετε σύντομα τι εννοεί (3 μονάδες)

μονάδες 15

Α.2. Στο Β  ΚΕΙΜΕΝΟ παρουσιάζονται πρότυπα από δύο διαφορετικές εποχές (παρελθόν – παρόν). Να δώσετε με μορφή σχεδιαγράμματος τα πρότυπα κάθε εποχής όπως προκύπτουν από το κείμενο. Να τα εκφράσετε με δικά σας λόγια.

μονάδες 10

Β ΟΜΑΔΑ

Β.1. α)  Να εντοπίσετε και να γράψετε 5 συνυποδηλώσεις από το Α  ΚΕΙΜΕΝΟ.

(5 μονάδες)

β) χορτάτος, ελκύει, εξέλιξη, ενδόμυχα, εφήμερα: να γράψετε ένα συνώνυμο για κάθε λέξη (5)

μονάδες 10

Β.2. α)
-        Η παιδική ηλικία µου σφραγίστηκε από ένα γεγονός
-        Τι πρότυπα μπορούν να ακολουθήσουν τα παιδιά μας;
-        Στα χρόνια της νιότης μου θαυμάζαμε ανθρώπους
-        Άγονται και φέρονται από τους δημαγωγούς που καθησυχάζουν και κολακεύουν τη μετριότητα
Να αναγνωρίσετε τη σύνταξη κάθε πρότασης (ενεργητική ή παθητική) και να τη μετατρέψετε στην αντίθετή της (επιχειρώντας όπου χρειάζεται και τις αναγκαίες αλλαγές στη σειρά των λέξεων)

(5 μονάδες)

β) Να εξηγήσετε την επιλογή της συγκεκριμένης σύνταξης στην πρώτη πρόταση (Η παιδική ηλικία µου σφραγίστηκε από ένα γεγονός) 

(4 μονάδες)

γ) Το Β  ΚΕΙΜΕΝΟ χρησιμοποιεί λόγιες και καθημερινές  λέξεις και εκφράσεις. Να γράψετε τρία παραδείγματα για την κάθε κατηγορία και να εξηγήσετε –σύντομα-  την επιλογή του συγγραφέα (6 μονάδες)

μονάδες 15

Γ  ΟΜΑΔΑ

Γ. Σε εκδήλωση του σχολείου με θέμα «Όψεις της εφηβικής ζωής στο σύγχρονο κόσμο» αναλαμβάνετε να παρουσιάσετε τις απόψεις του μαθητικού συμβουλίου του σχολείου σας.

Στην ομιλία σας (350 -400 λέξεις) παρουσιάζετε τεκμηριωμένα τα πρότυπα που ισχύουν στην εποχή μας και δείχνετε τις επιδράσεις που ασκούν στους νέους. 

μονάδες 50

[1]θεοσεβής,  θαυμαστής, θιασώτης· εδώ με την έννοια του αφοσιωμένου
[2] εννοεί σκοπό (όπως τελική πρόταση)
[3] υβριστικά, ανήθικα έντυπα / εφημερίδες – κίτρινος τύπος
[4] ανόητοι, ελαφρείς
[5] μεταφορά: να με τραυματίζουν, να με πατάνε
[6] αυτό που προκύπτει από τον ελιτισμό, τις διακρίσεις υπέρ της ελίτ (= αφρόκρεμα, κοινωνική μειοψηφία)

Η δομή της παραγράφου

Μια παράγραφος αποτελείται από τρία βασικά μέρη

1. Θεματική πρόταση (ή περίοδος)

à εκφράζει την κύρια ιδέα της παραγράφου και τη θέση του συγγραφέα. àβρίσκεται, συνήθως, στην αρχή της παραγράφου. Στον επαγωγικό όμως συλλογισμό μπαίνει στο τέλος.

ϋετΐίομέρειες

      2. Λεπτομέρειες(ή σχόλια)

àδιασαφηνίζουν και αναπτύσσουν την κύρια ιδέα της παραγράφου.

àδιακρίνονται : α)σε βασικές, που υποστηρίζουν άμεσα την κύρια ιδέα,

                           β)βοηθητικές, που αναπτύσσουν άμεσα τη βασική πρόταση, στην οποία ανήκουν, και έμμεσα τη θεματική πρόταση.

      3.Πρόιαση (ί\ περίοδος) κατακλείδα

à συνοψίζει το περιεχόμενο των λεπτομερειών και ολοκληρώνει τη

μορφή της παραγράφου.

à  πολλές φορές παραλείπεται.

                      Η ανάπτυξη της παραγράφου                                     

   

Οι πιο συνηθισμένοι τρόποι/μέθοδοι ανάπτυξης (οργάνωσης) μιας παρα-ράφου είναι με:

1.   παραδείγματα            5.  σύγκριση και αντίθεση

2.   ορισμό                       6.  αίτια και αποτελέσματα

3.   διαίρεση                     7.  αναλογία

4.   αιτιολόγηση               8.  συνδυασμό μεθόδων

1. με παραδείγματα:

Ετσι αναπτύσσεται μια θεματική πρόταση (ή περίοδος), αν το περιεχόμενο της χρειάζεται διευκρίνιση. Τα παραδείγματα λαμβάνονται από:

·         τη φαντασία

·           την προσωπική εμπειρία       

·           την ιστορία.

Συνήθως, επιβεβαιώνουν το περιεχόμενο ενός επιχειρήματος.

Παράδειγμα

«Η καταπάτηση των δικαιωμάτων του παιδιού συνιστά φαινόμενο με ανησυχητικές διαστάσεις στις μέρες μας. Στην εποχή μας, παρά τη Θεσμική κατοχύρωση των δικαιωμάτων του παιδιού, παγκοσμίως αλλά και στις δυτικές κοινωνίες, εξακολουθούν να εμφανίζονται κρούσματα παραβίασης τους, όπως είναι, μεταξύ άλλων, η παιδική πορνεία, η επαιτεία, η εκμετάλλευση της εργασίας των ανηλίκων, η πώληση τους από σύγχρονους δουλεμπόρους. Επίσης, πολλά παιδιά από τις ασθενέστερες κοινωνικές τάξεις, τους πρόσφυγες και τις μειονότητες στερούνται το  δικαίωμα της μόρφωσης. Είναι, εξάλλου, γνωστό πως ένας μεγάλος αριθμός παιδιών στις τριτοκοσμικές χώρες πεθαίνει από ασθένειες και ασιτία».

2. με ορισμό:

Με ορισμό αναπτύσσεται η θεματική πρόταση, όταν το περιεχόμενο της υποβάλλει στον αναγνώστη την πιθανή ερώτηση "τι είναι;" ή "τι εννοε με αυτό;".

Προσοχή :  Σ' έναν ορισμό υπάρχει

à η οριστέα έννοια

à   το γένος

à η ειδοποιός διαφορά (:τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα που τη

διαφοροποιούν από τις υπόλοιπες έννοιες, οι οποίες ανήκουν στ ίδιο γένος).

àΠολλές φορές, για να αναλυθεί σε βάθος μια έννοια, δίνεται στην αρχή ένας πρωτοβάθμιος ορισμός και έπειτα αναπτύσσονται οι όροι που την αποτελούν.

Παράδειγμα

«Η επιφυλλίδα (οριστέα έννοια) είναι τύπος κειμένου (γένος) που αναφέρεται σε διάφορα θέματα, όπως φιλολογικά, επιστημονικά, κοινωνικά, καλλιτεχνικά, και γράφεται από πρόσωπο ει­δικό στο Θέμα (ειδοποιός διαφορά). Δημοσιεύεται σε εφημερίδα σε ορισμένη Θέση και χωρί­ζεται, συνήθως, από την υπόλοιπη ύλη με ολοσέλιδη ή μικρή γραμμή. Ο επιφυλλιδογράφος μπορεί να ξεκινήσει από ένα επίκαιρο Θέμα, αλλά δε μένει προσκολλημένος στην επικαιρότητα' προχωρεί σε παρατηρήσεις και σκέψεις διαχρονικού χαρακτήρα και γενικότερου ενδιαφέρο­ντος. Το κειμενικό αυτό είδος λόγω του περιεχομένου του απευθύνεται σε ένα ιιιριορισμένο κοινό, που έχι ι ειδική γνώση και ιδιαίιερο ενδιαφέρον για το διαπραγματευόμενο θέμα».

3. Με διαίρεση:

Στην  περίπτωση αυτή η θεματική πρόταση είναι διατυπωμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να  αποκαλύπτει τα στοιχεία από τα οποία αποτελείται ένα αντικείμενο ή μια ιδέα.

Προσοχή : 

à με διαίρεση αναλύουμε ένα όλο (γένος) στα μέρη του (είδη) με βάση κάποιο ουσιώδες γνώρισμα τους (διαιρετική βάση)

àσυχνά στη διαίρεση, όταν καλύπτει μία (ή περισσότερες) παράγραφο στην αρχή δίνεται μια πρωτοβάθμια διαίρεση και στη συνέχεια αναπτύσσονται πιο αναλυτικά τα είδη της διαιρετέας έννοιας.

àΜια διαίρεση θεωρείται επαρκής αν:

• γίνεται με ορισμένη και ενιαία διαιρετική βάση        
• περιλαμβάνει όλα τα είδη του γένους (είναι τέλεια)
• δε γίνεται κάποιο άλμα στα είδη της (είναι συνεχής)

Παράδειγμα ανάπτυξης παραγράφου με διαίρεση:

« Τα  προγράμματα της τηλεόρασης με βάση το περιεχόμενο τους διακρίνονται σε ενημερωτικά και ψυχαγωγικά ψυχαγωγικά. Τα πρώτα περιλαμβάνουν κυρίως τα δελτία ειδήσεων αλλά και εκπομπές στις οποίες συζητούνται επίκαιρα Θέματα πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Στα ψυχαγωγικά εντάσσονται οι κινηματογραφικές ταινίες, η διοργάνωση ή προβολή μουσικών εκδηλώσεων και ποικίλα τηλεπαιχνίδια. Αποτελούν το συνηθέστερο τρόπο ψυχαγωγίας των ασθενέστερων κυρίως κοινωνικών και οικονομικών τάξεων. Και τα δύο είδη προγραμμάτων αποτελούν συχνά το συνήθη τρόπο ενημέρωσης και ψυχαγωγίας των ασθενέστερων οικονομικών στρωμάτων»..                                                                                                                       ■

4. Με αιτιολόγηση

à Με τον τρόπο αυτό τρόπο αυτό αναπτύσσεται η θεματική πρόταση, όταν μας παρακινεί να ρωτήσουμε "γιατί;". Η θεματική πρόταση δηλαδή αποτελεί μια διαπίστωση , μια κρίση σε κάποιο θέμα και  οι λεπτομέρειες της παραγράφου είναι η αιτιολόγηση της άποψης αυτής.

Προσοχή : 

à Η αιτιολόγηση στηρίζεται σε λογική επιχειρηματολογίαà αποδεικτική     συλλογιστική.

Παράδειγμα

«Ο χαρακτήρας και οι κατευθύνσεις του εκπαιδευτικού συστήματος επιδρούν σημαντικά στη δημιουργία μιας διάθεσης αποχής από το κοινωνικο-πολιτικό γίγνεσθαι. Η παιδεία δε διαμορφώνει  ολοκληρωμένες προσωπικότητες με πολιτική συνείδηση και υγιείς κοινωνικούς προβληματισμούς. Ο εξειδικευτικός και τεχνοκρατικός της χαρακτήρας στοχεύει απλώς στον παραγωγικό άνθρωπο χωρίς αναζητήσεις και ευρύτερα κοινωνικο-πολιτικά ενδιαφέροντα. Η ανυπαρξία, εξάλλου, συλλογικών δραστηριοτήτων στα πλαίσια της σχολικής ζωής δεν καλλιεργεί κοινωνικές αρετές του νέου, όπως είναι το πνεύμα συλλογικότητας, συνεργασίας, συμμετοχής  στην επίλυση κοινών προβλημάτων».

5. Με σύγκριση και αντίθεση:

Σε μια παράγραφο που αναπτύσσεται με σύγκριση και αντίθεση κυρίως   επισημαίνουμε τις ομοιότητες ή τις διαφορές ανάμεσα σε πρόσωπα, φαινόμενα, ιδέες, δεσμούς κ.α, που μας υποδεικνύει η θεματική πρόταση

   Προσοχή :  à Στη θεματική πρόταση πρέπει να καταγράφονται τα συγκρινόμενα στοιχεία και να αναγνωρίζεται η ομοιότητα ή η αντίθεση τους.

à Η παράγραφος οργανώνεται με δύο, κυρίως, τρόπους :

α) παρουσιάζονται όλα τα γνωρίσματα του ενός μέλους και στη συνέχεια όλα τα γνωρίσματα του άλλου (: ο πιο ευχερής τρόπος)

β)   καταγράφονται σημείο προς σημείο οι ομοιότητες και διαφορές των συγκρινόμενων μελών.

àΗ περίοδος κατακλείδα περιλαμβάνει το συμπέρασμα της σύγκρισης ή μια γενική παρατήρηση και κρίση.

Παράδειγμα

«Η προγονοπληξία και η προοδοπληξία είναι διαμετρικά αντίθετες σημασιολογικά έννοιες, πρώτη σημαίνει την άκριτη προσκόλληση στα πολιτιστικά στοιχεία του παρελθόντος. Το άτομο παραμένει με δογματικό και αμετακίνητο τρόπο προσηλωμένο στο παρελθόν, μυθοποιεί στη συνειδησή του όλα ανεξαίρετα τα παραδοσιακά στοιχεία και επιδεικνύει ιδιαίτερη και φετιχιστική εμμονή στον πολιτισμό των προγόνων. Αντίθετα, η προοδοπληξία εκφράζει την αποδοχή όλων των στοιχείων του σύγχρονου πολιτισμού, θεωρεί την Παράδοση παρωχημένη έκφραση ζωής, που επιδρά αρνητικά στο παρόν και αναστέλλει κάθε δημιουργική δραστηριότητα και εξέλιξη».

6. Με αίτια και αποτελέσματα

Στη θεματική πρόταση αναφέρεται η αιτία, ενώ τα αποτελέσματα - οι συνέπειες αναπτύσσονται στις λεπτομέρειες.

Παράδειγμα

«Το καταναλωτικό και ευδαιμονιστικό πρότυπο ζωής προκαλεί αρνητικές συνέπειες στο ιδεολογικό κόσμο και στην πολιτική συνείδηση του ατόμου. 0 μονομερής προσανατολισμός στον υλικό ευδαιμονισμό, στην κυρίαρχη, δηλαδή, αντίληψη που συναρτά την ευτυχία με την απόκτηση πληθώρας υλικών αγαθών, απομακρύνει το άτομο από ιδεολογικές αναζητήσεις,υψηλές αξίες και ιδανικά και το καθιστά αδιάφορο για τα κοινά, αμέτοχο από τα πολιτικά δρώμενα. Συχνά ο καταναλωτής δίχως ευρύτερους πνευματικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς προβληματισμούς και όντας δέκτης αποπροσανατολιστικών προτύπων, αδυνατεί να διαμορφώσει

ατομική βούληση και ετεροκαθορίζεται».                                                                         ■

7.Με αναλογία:

à Αν η θεματική πρόταση είναι διατυπωμένη ως παρομοίωση ή μεταφο­ρά, τότε αναπτύσσεται με αναλογία, με μια, δηλαδή, εκτεταμένη παρο­μοίωση.

àΜε τη μέθοδο αυτή αναλύουμε την ομοιότητα ανάμεσα σε δύο φαινόμενα, αντικείμενα τα οποία είναι φαινομενικά ανόμοια.

   Προσοχή :  Δεν πρέπει να γίνει σύγχυση με τη μέθοδο της σύγκρισης και αντίθεσης γιατί εκεί συγκρίνουμε δύο αντίθετα φαινόμενα ενώ εδώ ( με αναλογία) έχει προηγηθεί μια παρομοίωση και απλώς αναλύεται η ομοιότητα ανάμεσα στα δύο μέρη της παρομοίωσης

Παράδειγμα:

 «ο πνευματικός άνθρωπος λειτουργεί για την εποχή του όπως ο σεισμογράφος σε μια περιοχή, Ο σεισμογράφος είναι ένα ειδικό τεχνολογικό μέσο το οποίο με τις ευαίσθητες κεραίες του καταγράφει με ακρίβεια τη σεισμικότητα/ σεισμογένεια μιας γεωγραφικής περιοχής, παρακολουθώντας ακόμη και τις ελάχιστες και δυσδιάκριτες δονήσεις που προκαλούνται στον  εσωτερικό φλοιό της γης. Προλαμβάνονται, έτσι, επικίνδυνα σεισμικά φαινόμενα και προστατεύεται ο πληθυσμός. Ανάλογα και ο πνευματικός άνθρωπος με τους διευρυμένους πνευματικούς του ορίζοντες, την ιδιαίτερη ευαισθησία του, την κριτική και διεισδυτική θεώρηση της κοινωνικό/πολιτικής και πολιτιστικής πραγματικότητας μπορεί να διερευνά όλες τις πτυχές της, όπως την παθογένεια της, τις ιδεολογικές τάσεις, να τις αναλύει και να διατυπώνει χρήσιμες και εποικοδομητικές προτάσεις για την αντιμετώπιση των σύγχρονων και μελλοντικών προβλημάτων». |